Kartpostal koleksiyonumda yer almakta olan Osmanlı dönemi “Fantezi Kartpostallar” ile ilgili paylaşımlarıma bu yazımda “madeni para kartpostalları” ile devam ediyorum.
Sadece kartpostal koleksiyoncularının değil aynı zamanda madeni para koleksiyonu yapanların da ilgi odağı olan bu kabartma, zarif kartpostallar 1900’lerin başında Avrupalı kartpostal editörleri tarafından imal edilmeye başlanmıştır.
Bu kartpostalların özelliklerinden biri, üzerlerinde ait olduğu ülkeler ile dünya ekonomisinde söz sahibi belli başlı birkaç ülkenin para birimlerinin karşılaştırılmalı bir tablosunun (parite tablosu) olması, çoğunda ait olduğu ülkenin bayrağının yer alması ve parite tablosunun çevresinde de o ülkenin madeni paralarının gofre / kabartma olarak yer almasıdır.
Bu kartpostallarda yer alan ülkelerden bazıları: Büyük Britanya, İrlanda, Almanya, Avusturya, Macaristan, Rusya, Hollanda, İskandinav ülkeleri, Latin Amerika ülkeleri, ABD, Güney Afrika Cumhuriyeti (Transvaal), Siyam (Tayland), Mısır, Fransa, Belçika, İsviçre, İtalya, İspanya, Bulgaristan, Yunanistan, Romanya ve Afrika’daki bazı Alman kolonileri.
Bu kartpostalların Fransızca, Almanca, Rusça, İngilizce ve Macarca basılmış olanları vardır.
Kartpostallarda yer alan paraların baskıları hem kabartma hem de olağanüstü güzelliktedir. Altın, gümüş, gümüş-bakır karışımları ve nikel paraların baskıları neredeyse asıllarından ayırt edilemeyecek düzeydedir. Kartpostallarda yer alan paraların tedavülde olan paralar olması da gerekmemektedir. Örneğin 1900’lerin başında basılan Osmanlı madeni para kartpostallarının üzerinde II. Mahmud dönemine ait ünlü “kara kuruşlar” ve “altılıklar” vardır. Oysa bu paralar kartpostalların basıldıkları dönemde çoktan tedavülden kaldırılmıştır.
Nadiren de olsa bu kartpostallarda parite tablosu yerine bazı fotoğrafların da yer aldığı görülmektedir. İstanbul için bastırılan bu tip kartpostallar editör J. Ludwigsohn tarafından hazırlanmıştır.
Madeni para kartpostallarını incelerken ister istemez aklımıza tedavüldeki paraların paritesinin zaman içinde değişmeden nasıl kalabildiği sorusu gelmektedir. Kartpostallarda işleme açık olduğu görülen paralar altın ve gümüş paralardır ve değerleri de içerdikleri altın ve gümüş miktarı ile doğru orantılıdır. Örneğin 1844’te modern darphanesine kavuşan Osmanlı İmparatorluğu’nda 1922’ye kadar geçerli olan madeni paralar “Mecidiye Altınları” ve “Mecidiye Gümüşleri” dir. Bu paraların içerdiği altın ve gümüş miktarları sabit olduğundan diğer ülkelerin altın ve gümüş paralarına karşı değerleri değişmemiş, kartpostalların üzerinde yer alan parite tabloları çok küçük oynamalar dışında yıllar boyunca geçerliliklerini korumuştur. Birçok devlet için basılan bu kartpostallardan Osmanlı İmparatorluğu için de önemli sayıda basılmıştır
Osmanlı ve Türkiye ilgili madeni para kartpostalları 5 grupta toplanabilir.
1. Bu kartpostallarda yer alan ilk para dizisi “Kara Kuruş” lardır.
Padişah II. Mahmud’un 21. Cülus (1829) yılında, kötü giden ekonomiye müdahale etmek amacıyla, %17 ila %22 oranında bakırla karışık düşük ayarlı gümüşten bastırılmış olan bu paralar kullanıldıkça içeriğindeki yüksek bakır oranı nedeniyle kızıllaşmaya, kararmaya başladığından halk bu paralara “Kara Kuruş” demiştir. 5 Paradan başlayan, 10 Para, 20 Para, 1 kuruş, 2.5 kuruş ile devam eden ve 5 Kuruşla son bulan bir dizi madeni paraya da “Kara Kuruş Aksamı” denilmektedir.
Bu kartpostallarda yer alan ikinci madeni para dizisi ise kara kuruşların çok miktarda sahtesinin yapılması üzerine padişahın 27. Cülus (1835) yılında basılmasına karar verilen, daha yüksek ayarlı, “Altılık” denilen paralardır. Bunların da Kara Kuruşlar gibi aksamı bulunmaktadır. Ağırlıklı olarak II. Mahmud dönemine ait paralardan oluşturulan bu kartpostallarda II. Abdülhamid dönemine ait “Bilyon” denilen bakır paralarda kullanılmıştır.
Madeni paralar kartpostalların üzerine iki farklı tipte dizilirler:
- Üstte üç adet altılık aksamından, 1 altılık: 5 kuruş, ½ altılık 2,5 kuruş, ¼ altılık 1,25 kuruş. İki adet Kara Kuruş aksamından 5’lik 2,5 Kuruş, ½ 5’lik 1,25 kuruş bulunur. Altta solda II. Abdülhamid dönemine ait “Bilyon” denilen bakır paralardan 2 adet: 2 bilyon: 10 para ve 1 biyon:5 para, sağda ise “Kara Kuruş” aksamından üç adet: 20 para, 10 para ve 5 para yer alır.
- Üstte solda üç adet Kara Kuruş aksamından: 5’lik:2,5 Kuruş, ½ Beşlik 1,25 Kuruş ve 20 Para, sağda iki adet Altılık (1 Altılık: 5 Kuruş, ½ Altılık 2,5 Kuruş) vardır. Solda yukarıdan aşağı II. Abdülhamid dönemine ait 2 Bilyon: 10 Para, II. Mahmud dönemine ait 5 Para ve yine II. Abdülhamid dönemine ait 1Bilyon: 5 Para, sağda ise ¼ Altılık 1,25 kuruş ve 10 Para bulunmaktadır.
2. II. Mahmud, II. Abdülhamid ve Reşad dönemi madeni paralarla oluşturulan kartpostallar:
Üstte solda üç adet Kara kuruş aksamından, 5’lik: 2,5 kuruş, ½ Beşlik 1,25 kuruş ve 20 para, sağda iki adet Altılık (1 altılık: 5 kuruş, ½ altılık 2,5 kuruş) yer alır. Solda yukarıdan aşağıya II. Abdülhamid dönemine ait 2 Bilyon:10 Para, II. Mahmud dönemine ait 5 Para ve yine II. Abdülhamid dönemine ait
1 Bilyon: 5 para, sağda ise ¼ altılık 1,25 kuruş ve 10 para bulunmaktadır. Kartpostalın alt tarafında ise Sultan Reşad dönemine ait 1 kuruş, 20 para, 10 para ve 5 paradan oluşan dört adet nikel para yer almaktadır.
3. Mecidiyelerle oluşturulan kartpostallar:
Sultan Abdülmecid’in 6. Cülus yılında (1844) tedavüle çıkan Mecidiyelerin kullanıldığı kartpostallardır. Altın mecidiyeler 5 liradan başlar, 2,5 lira, 1 lira, 50 kuruş, 25 kuruş olarak son bulur. Gümüş mecidiyeler ise 30 kuruştan başlar, 10 kuruş, 5 kuruş, 2 kuruş 1 kuruş ve 20 para ile son bulur.
Madeni paralar kartpostalların üzerine iki farklı tipte dizilirler:
3.1. Kartpostalların üst tarafında gümüş mecidiyeler 20 kuruş, 10 kuruş, 5 kuruş, 2 kuruş, 1 kuruş ve 20 para yer alır. Solda altın 1 lira, 50 kuruş ve 25 kuruş, sağda ise 5 lira ve 2,5 liralık altınlar bulunur.
3.2. Kartpostalların üst tarafında Gümüş Mecidiyeler 20 kuruş, 10 kuruş, 5 kuruş, 2 kuruş, 1 kuruş ve 20 para yer alır. Solda altın 2,5 lira, sağda ise 5 lira ,1 lira, 50 kuruş ve 25 kuruşluk altınlar bulunur.
4. Mecidiyeler ve fotoğraflarla oluşturulan kartpostallar:
Kartpostalların üst tarafında Gümüş Mecidiyeler 20 kuruş, 10 kuruş, 5 kuruş, 2 kuruş, 1 kuruş ve 20 Para yer alır. Solda altın 1 lira, 50 kuruş ve 25 kuruş, sağda ise 5 lira ve 2,5 liralık altınlar bulunur. Bu kartpostallarda parite tabloları yerine Ayasofya, Rumelihisarı, Sultan Ahmed Camii gibi yerlerin fotoğrafları yer alır.
5. Türkiye Cumhuriyeti paralarıyla oluşturulan kartpostallar:
Madeni para kartpostalları Türkiye için son kez üzerinde Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk 25 kuruş, 10 kuruş ve 5 kuruşları ile o tarihte hala tedavülde olan Sultan Reşad dönemine ait nikel 1 kuruş, 20 para, 10 para ve 5 paralar kullanılarak basılmıştır. Burada ilk 1 Türk lirasının Mark, Shilling, Franc, Krone ve dolar karşısındaki değeri ilginçtir. Bu kartpostallardaki parite tablosu incelendiğinde son Osmanlı Altın 1 lirasının 4,39 dolar olduğu, buna karşın 1 Türk lirasının 0,475 Cent olduğu görülmektedir.
Tüm dünya ülkelerinde altın paranın kullanımından vazgeçilmesi ve paritenin neredeyse her gün değişmeye başlaması nedenleriyle bir daha madeni para kartpostalı basılmamıştır.
Not: Bu yazının hazırlanması sırasında Sayın Sait Beydeş’in “Salut de Constantinople” adlı kitabında bu gofre / kabartma kartpostallar hakkındaki bilgilerden yararlanılmıştır.
Sevgilerimle,
Ülkü Feyyaz Taktak
Beğen (2)